Domates ve Patates Ektiğiniz Bölgedeki Phytophthora Hastalığı Nedir

Kısa cevap: Phytophthora, mantar gibi davranan ama aslında su yosunlarına yakın bir organizma grubudur. Domates ve patateste en çok tanınan türü Phytophthora infestans'tır ve bahçecilerin "mildiyö" ya da "geç yanıklık" dediği hastalığa yol açar. Sporları su damlasıyla taşınır; serin, nemli ve rüzgârlı günlerde bir yapraktan başlayıp birkaç gün içinde tüm sırayı bitirebilir. Korunmanın özü ilaçlamak değil, yaprakları kuru tutmak, havayı dolaştırmak ve hasta dokuyu bahçeden uzaklaştırmaktır.

Phytophthora neden bu kadar hızlı yayılıyor?

Çoğu bitki hastalığı yavaş ilerler; fark ettiğinizde müdahale şansınız olur. Phytophthora'da durum farklıdır çünkü bu organizma yüzen sporlar üretir. Yaprağın altında oluşan sporlar, yağmur ya da sulama damlasının içinde yüzerek yeni yapraklara, oradan toprağa, topraktan da yağmurun sıçramasıyla alt yapraklara geçer. Sıcaklık 10–20 °C aralığında ve yapraklar birkaç saat boyunca ıslak kaldığında koşullar hastalık için ideal hâle gelir.

Bu yüzden Phytophthora'yı "kirli topraktan gelen bir sorun" olarak düşünmek yanıltıcıdır. Asıl taşıyıcı sudur. Yeni başlayanların en sık yaptığı hata, akşam üstü hortumla yukarıdan yaprak yaprak sulamaktır; bu, hastalığa davetiye çıkarmak anlamına gelir. Sulamanın temel tekniklerini anlatan rehberde de vurgulandığı gibi, su bitkinin kökünü değil yaprağını ıslattığında fayda değil risk üretir.

Belirtileri nasıl tanınır?

Domates ve patateste belirtiler benzer başlar ama farklı yerlerde son bulur:

Ayırt edici ipucu, lekenin sınırlarının bulanık ve "ıslak" görünmesidir. Kuru, sarı halkalı ve iç içe daireli lekeler genellikle erken yanıklık ya da yaprak lekesi gibi başka domates hastalıkları anlamına gelir. Yalnızca alt yapraklarda sararma varsa büyük olasılıkla beslenme ya da sulama sorunudur.

Yumru ve fide kökenli bulaşma

Phytophthora kışı çoğunlukla toprakta kalan patates yumrularında ya da kompost yığınına atılmış hasta bitki artıklarında geçirir. Baharda o yumrudan çıkan filiz, ilk spor kaynağı olur. Bu yüzden geçen yıl patates ektiğiniz yerde kendiliğinden çıkan filizleri söküp atmak, ilaçlamadan daha etkili bir önlemdir.

Korunma: sırayla uygulanacak adımlar

1. Yer seçimi. Sabah güneşini erken alan, rüzgâr alan bir nokta seçin. Güneş ışığı yaprakları hızlı kurutur; gölge ve durgun hava nemi saatlerce tutar.
2. Aralık bırakın. Domatesi 50–60 cm aralıkla dikin. Sık dikim, verimi artırmaz; sadece havanın dolaşmasını engeller.
3. Alttan sulayın. Damla sulama ya da bitkinin dibine yavaş su verme yöntemi kullanın. Sulamayı sabaha alın, akşam sulamasından vazgeçin.
4. Malç serin. Toprak yüzeyine saman ya da kuru yaprak örtüsü koymak, yağmurun toprağı yapraklara sıçratmasını azaltır.
5. Alt yaprakları alın. Topraktan 25–30 cm yükseklikteki yaprakları budayarak sıçrama yoluyla bulaşmayı zorlaştırın.
6. Domates ile patatesi ayırın. İkisi aynı hastalığın konağıdır; yan yana ekildiklerinde birbirlerine sürekli spor gönderirler.
7. Münavebe yapın. Aynı yere üst üste patates ya da domates ekmeyin; iki üç yıl ara verin.
8. Dayanıklı çeşit tercih edin. Tohum ya da fide alırken etiketinde mildiyöye dayanıklılık belirtilen çeşitleri sorun.

Hastalık başladıysa ne yapmalı?

Phytophthora ilerlemiş bir bitkide "tedavi" edilemez. Yapılacak şey, kalan bitkileri kurtarmaktır:

• Hasta yaprak ve dalları kuru bir günde kesip torbaya alın; bahçede bırakmayın, komposta atmayın.
• Gövdesi kararmış bitkiyi kökten sökün. Bir bitkiyi kurtarma çabası, komşu on bitkiyi riske atar.
• Makas ve eldiveni her bitki arasında temizleyin.
• Patateste yeşil aksam çökerse hasadı 2–3 hafta geciktirin; sporların toprak yüzeyinde etkisini yitirmesi yumruların bulaşmasını azaltır.